ABD ve İsrail’in İran’a yönelik akınları ve karşılıklı misillemelerle derinleşen kriz, kıta ekonomilerini sarsmaya başladı.
Orta Doğu’daki çatışmaların tesiriyle güç arzında yaşanan daralma, Avrupa genelinde kimi ülkelerde akaryakıt fiyatlarının 2 euro eşiğini aşmasına neden oldu. Bu durum, sanayi üretiminden nakliyeciliğe kadar tüm kesimlerde maliyet baskısını artırırken, hükümetler vergi indirimleri ve direkt dayanakları içeren mali paketlerle ekonomik dengeyi sağlamaya çalışıyor.
Enerji fiyatlarındaki sert yükselişin merkezinde Orta Doğu’daki jeopolitik kriz yer alırken, şubat sonunda ABD ve İsrail’in İran’a yönelik başlattığı hava akınlarının akabinde Brent petrolün varil fiyatının 119 dolara kadar yükselmesi güç arz güvenliğini Avrupa’nın bir numaralı gündem unsuru haline getirdi.
Dünyanın en büyük LNG ihracatçılarından Katar’daki tesislere yönelik akınlar piyasalardaki arz kaygılarını artırdı.
Akaryakıtta 2 euro eşiği aşıldı
Enerji arzındaki daralma pompa fiyatlarına direkt yansırken, İran ile yaşanan tansiyonun ekonomik faturası Avrupa’da tüketicilerin cebini etkiliyor. Almanya başta olmak üzere birtakım ülkelerde litre fiyatının 2 euro düzeyinin üzerine çıkması toplumsal huzursuzluğu artırırken, güç ağır kesimler gaz arzı sorunu kaynaklı elektrik maliyetlerindeki artış baskısı altında varlık mücadelesi veriyor.
Avrupa Birliği (AB) Komitesi ise güç faturalarını düşürmek hedefiyle “Vatandaş Güç Paketi” kapsamında yeni teşvikler ve fiyat izleme düzenekleri üzerinde çalışıyor.
AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, son başkanlar tepesinde yaptığı değerlendirmede, “Savaşın Avrupa üzerindeki en direkt tesiri güç dalında hissediliyor” diyerek üye ülkelere devlet yardımları, vergi indirimleri ve şebeke maliyetlerinin sübvanse edilmesi tarafında acil aksiyon davetinde bulundu.
Von der Leyen, AB’de güç fiyatlarına yönelik alınacak tedbirlerin süreksiz, maksatlı ve duruma özel olmasının büyük ehemmiyet taşıdığını belirterek, “Mümkün olan yerlerde acil takviye sağlayacağız, gerekli olan yerlerde yapısal değişiklikler yapacağız ve elektrik fiyatlarını belirleyen dört temel öge üzerinde harekete geçeceğiz” tabirlerini kullandı.
AB Konseyi Başkanı Antonio Costa da Orta Doğu’daki kriz nedeniyle fosil yakıt fiyatlarında yaşanan artışa tahlil bulunması gerektiğini belirterek, “Vatandaşlarımızı ve şirketlerimizi korumak için acil tedbirler almamız gerekiyor. Bu doğrultuda, AB Kurulu bir yandan üye ülkelerin özel durumlarını ve güç ağır dalların maruz kaldığı riskleri dikkate alan, gayeli ve süreksiz tedbirler sunacak” sözlerini kullandı.
Kıta genelinde harika güç tedbirleri alındı
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), tarihin en derin güç krizlerinden biriyle karşı karşıya kalındığı ikazında bulunarak, petrol tüketimini düşürmek emeliyle “uzaktan çalışma” ve “hız sınırı” üzere radikal tasarruf tedbirlerinin hayata geçirilmesi daveti yaptı.
Kıta genelinde güç arz güvenliğini sağlamak ismine hükümetler peş peşe kritik kararlar alırken Almanya süreci piyasa kontrolü ve şeffaflık üzerinden yönetiyor.
Berlin idaresi, “akaryakıt tedbir paketi” ile piyasa şeffaflığına odaklandı. İstasyonların fiyatlarını günde yalnızca bir defa (saat 12.00’de) değiştirmesine müsaade verilerek şoförlerin takibini kolaylaştırma kararı aldı. Kartel kontrolleri sıkılaştırılırken, antitröst makamlarına piyasa rekabetini korumak ismine şirketleri bölme dahil geniş yetkiler tanındı.
İtalya’da ise hükümet akaryakıtta litre başına 25 sentlik vergi indirimi sağlayan kararnameyi yürürlüğe koydu. Başbakan Giorgia Meloni, pompa fiyatlarını ham petrol varil fiyatlarına endeksleyen bir düzenek kurarken, “Bay Fiyat” (Mr. Prezzi) lakaplı mali polis ünitesi spekülasyonlara karşı anlık kontrol başlattı.
Fransa borç yükü altında hassas istikrar kurmaya çalışıyor
Kamu borcu GSYH’nin yüzde 117’sine ulaşan Fransa’da hükümetin hareket alanının dar olması dikkati çekiyor. 2018’deki akaryakıt artırımlarına reaksiyon olarak Sarı Yelekliler hareketinde güç günler geçiren Emmanuel Macron, genel vergi indirimi yerine ulaşım ve balıkçılık üzere kritik kesimlere “vaka bazlı” direkt yardımlara odaklanıyor.
İngiltere’de enerji sektörü denetim kurumu Ofgem’in temmuz ayında yıllık tavan fiyat hududunu 1.641 sterlinden 2.150 sterline çıkarmasının beklendiği ifade ediliyor. Maliye Bakanı Rachel Reeves, en kırılgan haneler için KDV ve etraf vergilerinde kesintiyi içeren “hedefli yardım” modelleri üzerinde çalışıyor.
İspanya’dan 5 milyar euroluk güç kalkanı
Avrupa genelinde yükselen güç tansiyonuna karşı en kapsamlı atılımlardan biri de Madrid idaresinden geldi. İspanya’daki sol koalisyon hükümeti, savaşın ekonomik tesirlerini hafifletmek gayesiyle 5 milyar euroluk dayanak paketi üzerinde uzlaştı.
Paketin en kritik unsuru; akaryakıt, dizel, doğal gaz ve elektrik üzerindeki Katma Bedel Vergisi’nin (KDV) yüzde 21’den 10’a düşürülmesi oldu. Başbakan Pedro Sanchez, nakliye şirketleri, çiftçiler ve balıkçılar için yakıt fiyatlarında litre başına 20 sentlik direkt sübvansiyon uygulanacağını duyurdu.
Toplam 80 farklı tedbiri içeren paket, yalnızca güçle hudutlu kalmayıp kira düzenlemelerini de kapsıyor.
Düşük gelirli ailelerin mühleti dolan kira kontratlarının uzatılması öngörülürken, güç faturalarını ödeyemeyen hanelerin elektrik ve gazının kesilmesine karşı muhafaza sağlanması planlanıyor.
İspanya’da akaryakıt fiyatları (benzin 1,71 euro, dizel 1,84 euro) Almanya üzere ülkelere nazaran daha düşük seyretse de hükümet, vergi indirimi kararının yürürlüğe girmesini bekliyor.
Doğu ve Güneydoğu Avrupa ülkeleri de fiyat artışlarını dizginlemek için direkt usulleri tercih ediyor.
Macaristan Başbakanı Viktor Orban, akaryakıtın litresini 595 forint (1,77 dolar), motorini ise 615 forintte (1,83 dolar) sabitlediklerini açıkladı.
Hırvatistan, Arnavutluk ve Kosova’da ise perakende fiyatlara sınırlama getirilirken petrol şirketlerinin kar marjları kontrol altına alındı.
Yunanistan’da hükümet, akaryakıt ve temel besin eserlerinde kar marjlarını üç ay boyunca sonlandırma kararı aldı.
23 günde yalnız 144 gemi geçti
Küresel ticaretin kritik noktası Hürmüz Boğazı’ndan 1-23 Mart’ta yalnızca 144 gemi geçerken, bu sayı savaş öncesinde tek bir günde ulaşılan düzeye denk geliyor.
İngiltere Deniz Ticaret Örgütü datalarına nazaran, Hürmüz Boğazı’ndan tarihi ortalamada günde 138 gemi geçiş yapıyordu.
Anlık gemi takip şirketi MarineTraffic’ten edinilen bilgilere nazaran, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askeri hücumları başlattığı 28 Şubat’ta Hürmüz Boğazı’ndan 84 ticari gemi geçiş yaptı. Bunların 56’sını ham petrol, petrol ve kimyasal eserleri taşıyan sıvı yakıt tankerleri, 19’unu kuru yük, 3’ünü sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG), 6’sını LPG gemileri oluşturdu.
Boğaz’dan 28 Şubat’ta geçiş yapan 56 sıvı yakıt gemisinin 24’ünün yükünün bulunmadığı, başkalarının ise ham petrol, pak ve kirli petrol eserleri ve kimyasal eserler taşıdığı, LPG gemilerinin ise 4’ünün dolu olduğu iddia ediliyor.
