Hüseyin VATANSEVER
Planlı kalkınma devrinin 1960’lı yıllarda başlamasıyla endüstrinin “lokomotif” dal olduğu açıklıkla belirtildi. Ekonomik istikrarın kurulması, ekonomik ve toplumsal kalkınmanın birlikte gerçekleştirilmesi, belirli bir süratte büyüme ve endüstrileşmeye değer verilmesi üzere uzun vadeli maksatlar belirlenirken, bu doğrultuda ülke sanayisinin geliştirilmesi amacıyla uygulamaya konulan pek çok teşvik önlemlerinden biri olarak Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) gündeme geldi.
OSB’lerde istihdam 2.7 milyona ulaştı
Türkiye’de OSB uygulamaları, birinci olarak 1962 yılında Bursa’da bir OSB kurulmasıyla başladı. O andan itibaren Türkiye’nin sanayi üretimi ve ihracatında giderek daha geniş bir rol üstlenen OSB’ler, ülke iktisadının en güçlü üretim ağı haline geldi. Organize Sanayi Bölgeleri Üst Kuruluşu (OSBÜK) bilgilerine nazaran günümüzde OSB sayısı toplamda 416’ya ulaştı. 294 OSB faaliyetteyken 47 OSB planlama aşamasında bulunuyor. Ayrıyeten 27 OSB için kamulaştırma yapılıyor ve 48 OSB için altyapı hazırlanıyor. 371 OSB kuruluş onayını Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’ndan alırken, onayını Tarım Bakanlığı’ndan alan 45 adet Tarıma Dayalı İhtisas Organize Sanayi Bölgeleri (TDİOSB) mevcut.
Planlı endüstrileşme politikasının 1960’lı yıllarda hayata geçen birinci adımlarından biri olan OSB modeli, oluşturduğu istihdam ile de ülke iktisadında önemli bir yere sahip. OSBÜK verilerine nazaran 2024 yılında sağlanan 75 bin yeni istihdam ile OSB’lerde toplam istihdam 2 milyon 700 bin bireye ulaştı. OSB’lerde üretim yapan fabrika sayısının yaklaşık 68 bin adet olduğu belirtilirken, toplam sanayi üretiminin yüzde 45’ini gerçekleştiği kaydedildi. Ayrıyeten Türkiye’deki 1000 büyük sanayi kuruluşunun 648’inin OSB’lerde üretim yapmayı sürdürdüğü tabir edildi.
OSB’lerin en değerli etkileri ortasında bölgesel kalkınmada istikrar ögesi olmaları yer alıyor. Uzun yıllar boyunca Marmara ve Ege bölgeleri sanayi yoğunluğunda açık orta önde olsa da son periyotta İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’daki OSB yatırımları dikkat cazip bir ivme yakaladı. Bu kapsamda Gaziantep, Konya ve Kayseri OSB’leri, üretim hacmi ve ihracat kapasitesiyle Türkiye’nin en büyük sanayi kümelenmeleri ortasında yer alıyor. Ayrıyeten Şanlıurfa, Diyarbakır ve Van OSB’leri, devlet teşvikleri ve cazibe merkezi programları sayesinde yeni yatırımlarla büyüyor. Buna ek entegre liman ve güç altyapısıyla Karadeniz bölgesinde yer alan Filyos Sanayi Bölgesi, yeni bir sanayi koridoru oluşturuyor. Bu çeşitlenme, üretim coğrafyasını dengelerken; lokal istihdamı artırıyor, göçü yavaşlatıyor ve toplumsal refahı güçlendiriyor.
Yeşil dönüşüm ile OSB’lerin rolü tekrar tanımlanıyor
OSB modeli, bugün geldiği noktada sadece üretim alanı değil; birebir vakitte yeşil dönüşüm, dijitalleşme ve bölgesel kalkınma siyasetlerinin taşıyıcısı haline gelmiş durumda. Avrupa Yeşil Mutabakatı ve hudutta karbon düzenlemeleri, OSB’leri yeni bir dönüşüm sürecine itiyor. Hâlihazırda sanayi kuruluşlarına sağlıklı bir altyapı sağlamak amacını taşıyan OSB’ler, atık idaresi ve tabiata dost üretim, suyun korunması ve israfın azaltılması, güç tüketiminin yönetilmesi üzere birçok alanda belirli bir seviyeyi yakalamıştı.
Artık birçok OSB, “Yeşil OSB” statüsüne geçmek için altyapı yenileme ve güç verimliliği projelerine yatırım yapıyor. Öne çıkan uygulamalar arasında ise birinci sırada Güneş Enerjisi Santralleri (GES) ile kendi elektriğini üreten OSB’ler yer alıyor. Buna ek olarak atık suyun geri kazanıldığı kapalı devre sistemler yaygın halde OSB’lerde hayata geçti. Ayrıyeten karbon ayak izinin izlenmesi ve raporlanması, bir işletmenin atığının öbür bir işletmeye girdi olması şeklinde özetlenebilecek sanayi simbiyozu uygulamaları da OSB’lerin gündeminde yer alıyor.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, bu dönüşüm sürecini hızlandırmak maksadıyla Türk Standartları Enstitüsü (TSE) ile Yeşil OSB Sertifikasyon Sistemi’ni 1 Ocak 2025 prestijiyle hayata geçirdi. Yeşil OSB Sertifikasyon Sistemi Projesi’nin temel emeli, ülkedeki sanayi bölgelerinin Sürdürülebilir Kalkınma Maksatları doğrultusunda “Sürekli Gelişim” prensibi benimsenerek memleketler arası standartlara ulaştırmak olarak açıklanıyor. Bu doğrultuda, Yeşil OSB Sertifikasyon Sistemi’ne dahil olmak maksadıyla ön şartlar ve performans kriterleri tanımlandı.
Performans kriterleri ise OSB İdaresi, Ekonomik, Çevresel ve Toplumsal Performans olmak üzere dört ana başlık altında değerlendiriliyor. Yeşil OSB Dokümanı uygulaması kapsamında TSE tarafından belirlenen 40 farklı kriteri eksiksiz yerine getiren 14 OSB, ‘Yeşil OSB Belgesi’ almaya hak kazandı. Bu Yeşil OSB’ler ortasında Konya OSB, ASO 2. ve 3. OSB, Gaziantep OSB, Nilüfer OSB, Başşehir OSB, Bursa OSB, Makine İhtisas OSB, Düzce 2. OSB, Mersin Tarsus OSB, Demirtaş OSB, Gebze Güzeller OSB, Antalya OSB, Adana Hacı Sabancı OSB, Gebze Plastikçiler OSB bulunuyor.
Dijitalleşme ile verimlilik artışı yakalanacak
Global rekabetin tarafı artık dijitalleşme ve verimlilikten geçiyor. Bu doğrultuda Türkiye’de birçok OSB, “Akıllı OSB” konseptine geçiş hazırlıklarını sürdürüyor. Güç, su ve doğalgaz tüketimi sensörlerle izlendiği bu yeni modelde, akıllı sayaçlar ve merkezi bilgi sistemleriyle kaynak idaresi optimize ediliyor. OSB’lerin dijital idare platformları üzerinden altyapı arızaları, bakım planları ve güç kayıpları anlık olarak takip ediliyor. Ayrıyeten üç boyutlu yazıcılardan dijital iş modellerine kadar dijital teknolojilerin pek çok alanında yetkinliği artırma maksadı taşıyan OSB’ler “Bulut Bilişim ve 5G” eğitimlerine yer veriyor.