Menopoz dönemiyle birlikte zihinsel performansta değişim hissi yaygın bir sorundur. Kelime bulmada gecikme, odaklanmada zorlanma, unutkanlık hissinin artması çoğu zaman kaygıya yol açar. Doğal olarak bu durumun kalıcı olup olmadığı sorusu akla gelir.
Bilimsel açıdan değerlendirildiğinde, menopozda hafıza değişiminin çoğunlukla geçici biyolojik süreçlerle ilişkili olduğunu belirten Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Derya Uludüz ‘’Beyin yapısal olarak zarar görmez. Metabolik denge değişir. Bu nedenle doğru yaklaşım ile hafıza fonksiyonlarını desteklemek mümkündür’’ dedi ve şu bilgileri verdi:
Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Derya Uludüz
Östrojen beyin için de çok önemli
Östrojen hipokampus olarak adlandırılan hafıza merkezlerinde aktif rol oynar. Sinaptik bağlantıları destekler, öğrenme kapasitesini artırır, beyin hücrelerinin enerji kullanımını düzenler. Bu hormon azaldığında sinir hücreleri arasındaki iletişim hızı bir miktar düşer. Bu da unutkanlık hissine yol açar. Araştırmalar menopoza geçiş dönemindeki kadınların yaklaşık yüzde 60 ila 70’inde bilişsel yakınmalar görülebildiğini göstermektedir.
Bu durum Alzheimer riski anlamına mı gelir?
Çoğu durumda hayır. Menopozda görülen bilişsel değişimler fonksiyoneldir. Dalgalı seyreder. Günlük yaşam tamamen bozulmaz. Alzheimer hastalığında ise unutkanlık ilerleyicidir. Zamanla işlev kaybı belirginleşir. Bu nedenle iki durum birbirinden farklıdır.
Kalıcı hasar oluşur mu?
Östrojen yalnızca üreme sistemi ile ilgili değildir. Aynı zamanda serotonin, asetilkolin, dopamin gibi nörotransmitter sistemleri üzerinde düzenleyici etki gösterir. Menopoz döneminde östrojen dalgalandığında, beyin yeni bir denge kurmaya çalışır. Bu süreç kalıcı hasar anlamına gelmez. Adaptasyon dönemidir. Bu nedenle menopozda unutkanlık genellikle dalgalı seyreder. Bazı günler daha belirgindir, bazı günler minimal hissedilir.
Zihinsel yük hafızayı etkiler
Günlük yaşamda çok sayıda sorumluluğun aynı anda yürütülmesi zihinsel yük olarak tanımlanır.
İş yükü zihnin sürekli aktif kalmasına neden olur. Beyin kapasitesi doluyken yeni bilgiyi kaydetmek zorlaşır.
Bu durum unutkanlık hissini artırabilir.
Çoğu zaman sorun hafıza zayıflığı değil bilişsel yük fazlalığıdır.
Neler yapılabilir?
Menopozda hafızayı güçlendirmek mümkün. Beyin doğru biyolojik koşullar sağlandığında fonksiyonlarını toparlayabilir. Bilimsel çalışmalar yaşam tarzı düzenlemelerinin bilişsel performans üzerinde belirgin etkileri olduğunu göstermektedir.
Hafızayı destekleyen yaklaşım çok faktörlüdür.
-Düzenli uyku ritmi oluşturmak
-Sabah gün ışığı almak
-Günlük fiziksel aktivite özellikle yürüyüş
-Protein ağırlıklı dengeli beslenme
-Sağlıklı yağ tüketimi
-Stres yönetimi
-Bilişsel uyarım aktiviteleri
-Gerektiğinde hekim kontrolünde hormonal değerlendirme
Beslenme nasıl etkiler?
Protein açısından zengin kahvaltı nörotransmitter (sinir hücreleri –nöronlar- arasındaki iletişimi sağlayan kimyasal haberciler) üretimini destekler. Kolin içeren besinler asetilkolin sentezine katkı sağlar. Asetilkolin öğrenme ve hafıza süreçlerinde önemli nörotransmitterdir. Sağlıklı yağlar hücre zarının bütünlüğünü destekler. Omega 3 yağ asitleri nöroinflamasyonu, antioksidan açısından zengin sebzeler oksidatif stresi azaltır.
Sabah rutini beyin için neden önemli?
Sabah saatlerinde gün ışığı almak sirkadiyen ritmi düzenler. Melatonin baskılanır, kortizol fizyolojik şekilde yükselir, dikkat sistemleri aktive olur. Fiziksel hareket beynin kan akımını artırır.
Noradrenalin düzeyi yükselir. BDNF olarak bilinen nörotrofik faktör aktive olur. BDNF öğrenme, hafıza, sinaptik plastisite açısından kritik bir proteindir. Bu nedenle kısa süreli sabah yürüyüşleri bile bilişsel performansı destekleyebilir.
Hafıza kaybı yaşanır mı?
Menopozda unutkanlık, hormon düzeylerindeki değişim, uyku kalitesindeki azalma, stres yükündeki artış gibi faktörlere bağlı olarak bilgi işleme hızında ortaya çıkan geçici yavaşlamadır.
Başka bir ifadeyle, sorun hafıza kaybı değil, bilgiyi kaydetme veya geri çağırma sürecinin daha yavaş işlemesidir. Östrojen düzeyi azaldığında sinir hücreleri arasındaki iletişim hızı bir miktar düşer. Bu da günlük yaşamda dalgınlık, unutkanlık hissi, zihinsel yavaşlama olarak algılanır.
Uyku kalitesiyle ilişkili
Uyku sırasında beyin yalnızca dinlenmez. Aynı zamanda bilgi düzenleme işlemi yapar. Derin uyku döneminde öğrenilen bilgiler kalıcı hafızaya aktarılır. Beyin metabolik atıkları temizler. Menopoz döneminde uyku bozulduğunda bu süreçler aksar. Derin uyku azaldığında zihinsel netlik azalır. Bu nedenle menopozda görülen unutkanlığın önemli bölümü uyku kalitesi ile ilişkilidir.
Ne zaman doktora başvurulmalı?
Günlük yaşam belirgin derecede etkileniyorsa değerlendirme gerekir. Nöroloji uzmanına başvurmakta yarar vardır.