İstanbul’da yoğun kentsel dönüşüm sürecinde eski apartmanların yıkımı sadece beton ve toz bırakmıyor; açığa çıkan malzemeler büyük bir hurda ekonomisine dönüşüyor. Kombiler, kalorifer petekleri, termosifonlar, eviyeler, musluklar, elektrik kabloları, metal kapılar, korkuluklar ve alüminyum doğramalar gibi taşınabilir parçalar ekonomik değer taşıyor. Ayrıca betonarme yapıdan ayrılan inşaat demiri de hesaba katıldığında ortaya çıkan hurda miktarı ve değeri ciddi boyutlara ulaşabiliyor.
Yıkım öncesi malzemelerin sökülüp ayrıştırılması yalnızca ticari bir uygulama değil; mevzuat tarafından da öngörülüyor. Bu süreç, hem yeniden kullanım hem de malzeme bazında geri kazanım açısından önemli. Uygun yöntemlerle ayrıştırılan malzemeler çevresel etkileri azaltırken, ekonomik olarak da farklı taraflara gelir sağlayabiliyor.
Kaldırımların Altında Kalan Değerli Parçalar
Seçici yıkım uygulaması kapsamında kapı-pencere, lavabo, küvet, cam, doğal taş kaplama, metal ve ahşap öğeler gibi yeniden kullanılabilecek bileşenler yıkımdan önce ayrılmalı. Böylece yeniden kullanılabilecek malzemelerin karışmadan toplanması ve çeşitli atık türlerinin birbirine bulaşmasının önlenmesi hedefleniyor. Yönetmelik bu ayrıştırmayı zorunlu kılıyor ve uygulamada da farklı paydaşların sorumluluklarını belirliyor.
Bina Hurda Geliri ve Sözleşme İlişkisi
“Bina yıkım hurda geliri otomatik olarak müteahhide aittir” gibi genelleyici bir hüküm doğru kabul edilmiyor; hurdanın kime ait olacağı çoğunlukla maliklerle müteahhit arasındaki sözleşmeye dayalı. Sözleşmede hurda gelirinin müteahhide ait olduğuna dair bir madde varsa, ekonomik kazanç bu düzenlemeye göre paylaşılabiliyor. Bazı müteahhitler, yıkım firmasına ödeyecekleri bedeli azaltmak veya tamamen karşılamak amacıyla hurdaya çıkacak değerli malzemeleri firmaya bırakabiliyor; yıkım firması da bu malzemeleri söküp hurda piyasasında değerlendiriyor.
Hurda Fiyatları ve Bileşenlerin Önemi
Hurda piyasasında bakır özellikle yüksek değer taşıyor; bazı İstanbul listelerinde soyma bakır kilogramı 600–700 TL bandında yer alıyor. Demirde DKP, ekstra demir ve karışık demir gibi türler kilogram fiyatlarıyla ayrı değerlendiriliyor. Alüminyum, pirinç (özellikle musluk ve batarya parçaları) ve bakır kablo gibi malzemeler, ağırlıkları düşük olsa da birim fiyatları sayesinde toplam hurda değerini hızla yükseltebiliyor.
Örneğin 20 daireli, 5 katlı, 1.500–2.000 m² büyüklüğündeki eski bir blokta taşıyıcı sistemde 27–68 ton brüt inşaat demiri bulunabilmekte; buna petek, metal kapı ve korkuluklar da eklendiğinde tonaj artıyor. Ancak söküm sırasında tüm demirin geri kazanılması pratikte her zaman mümkün olmayabiliyor.
Elektrikli ve Sıhhi Tesisatın Ayrımı
Çalışır durumdaki kombiler dikkatlice sökülüp ikinci el piyasada değerlendirilebiliyor. Eskimiş veya arızalı kombiler ise bakır, pirinç, alüminyum ve çelik parçalara ayrılarak hurdaya yönlendiriliyor. Sağlam kalorifer petekleri ikinci elde satılırken, paslı veya hasarlı petekler kilogram üzerinden demir-çelik hurdası fiyatına veriliyor. Bu ayrıştırma hem ekonomik gelir hem de malzemelerin doğru yönetimi açısından belirleyici.
Uygulama Zorlukları ve Fırsatlar
Söküm ve ayrıştırma sürecinde teknik bilgi, zaman ve işçilik gereksinimleri öne çıkıyor. Tüm paydaşların sözleşme, mevzuat ve iş güvenliği kurallarına uygun hareket etmesi gerekiyor. Doğru uygulanırsa seçici söküm hem çevresel fayda sağlıyor hem de yıkımdan kaynaklı ekonomik değerin adil paylaşımına imkan veriyor.