Kuzeydoğu Atlantik’in karanlık derinlikleri, yıllardır gözlerden uzak tutulan bir mirası yeniden gündeme taşıdı. Deniz tabanına gömülü radyoaktif varillerin bir kısmı artık metal yorgunluğu ve kırılmalarla ortaya çıkıyor; araştırmacılar ise bunun ekosistemde ne anlama geldiğini çözmeye çalışıyor.
CNRS liderliğindeki NODSSUM projesinin son seferleri, 4.700 metre derinlikteki varillerin hem fiziksel durumunu hem de çevresindeki yaşamı ilk elden inceleme fırsatı verdi. Elde edilen ilk izlenimler, hem rahatlatıcı hem de uyarıcı: büyük bir yaygın sızıntı işaretlenmedi, ama bazı ölçümler beklenenden yüksek çıktığı için soru işaretleri artıyor.
Nasıl bir tarihçe var?
20. yüzyılın ikinci yarısında, başta Birleşik Krallık, Belçika ve Fransa olmak üzere 14 ülke, radyoaktif atıkları açık denizlere bıraktı. Bu işlemler 1949–1990 arası dönemde yoğunlaştı ve atıkların önemli bir bölümü Kuzeydoğu Atlantik’te, 3.000–5.000 metre derinlikte toplandı. Bölge yaklaşık 14.500 km² büyüklüğünde; variller genelde beton ya da bitümle kaplanmış ve metal konteynerler için ~20 yıllık koruma öngörülmüştü. Ancak uzun dönemli ve sistematik bir izleme programı neredeyse hiç uygulanmadı.
NODSSUM’un bulguları: Tespit ve dalışlar
2025’te UlyX ile yapılan ilk geniş taramada 3.355 varil tespit edildi ve bunlar yaklaşık 163 km² alana yayılmış olarak saptandı. Ardından 2026’daki Nautile dalışları, durumu daha yakından gözlemleme imkânı sundu: ekip 27 Mayıs–28 Haziran arasında 20 dalış yaptı ve yaklaşık 50 varili detaylı şekilde görüntüledi.
Fotoğraflar, bazı konteynerlerin belirgin şekilde korozyona uğradığını, bazılarının ise bütünlüğünü kaybedip içeriğin tortularla doğrudan temas ettiğini gösteriyor. Alan ölçümlerinde radyoaktivite genel olarak düşük seviyelerdeyken bazı ölçümlerin beklenenden yüksek olması araştırmacıları uyardı. Ancak uzmanlar şu ana kadar büyük ölçekli bir acil durum belirtisi olmadığını belirtiyor.
Derin deniz yaşamı ve alınan örnekler
4.700 metredeki yaşamın çeşitliliği dikkat çekici: deniz anemonları, süngerler, yengeçler ve daha birçok organizma varillerin üzerinde ya da yakınında yaşamını sürdürüyor. Ekip sadece su ve tortu değil, aynı zamanda bu organizmalardan da örnekler aldı. Amaç, radyoaktif izotopların besin zincirine girip girmediğini ve dokularda birikim olup olmadığını tespit etmek.
Laboratuvar analizleri devam ediyor; su, sediman ve biyomalzemelerdeki radyonüklit dağılımı ile organizmalardaki potansiyel birikimlerin sonuçları 2027’nin başlarında bekleniyor.
Ne kadar endişelenmeliyiz?
Mevcut veriler, bugüne dek büyük bir sızıntı ya da acil çevresel felaket işareti göstermedi. Yine de bazı ölçümlerin beklenenden yüksek çıkması, izleme ve daha kapsamlı araştırma ihtiyacını güçlendiriyor. Ayrıca saha çalışmalarında görülen fiziksel bozulma, önümüzdeki yıllarda gaz ya da radyoaktif maddenin çevreye karışma riskini artırabilir.
OSPAR gibi uluslararası kurumlardan gelecek ek değerlendirmeler ve NODSSUM’un 2027’de yayınlayacağı ayrıntılı analizler, Atlantik’in derinliklerinde bırakılan bu atıkların bugünkü çevresel etkisini daha net ortaya koyacak.
Not: Haber başlığında “200 bin varil bulundu” gibi çarpıcı ifadeler kullanılırken dikkatli olmak gerekir: tarihsel toplam atık miktarı 200 binden fazla olabilir, fakat NODSSUM tarafından fiilen tespit edilen varil sayısı 2025’te 3.355’tir. Bu ayrımı korumak yanlış algıları önler.
