Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının (TCMB) tahlilinde, son devirdeki mali transfer sistemini daha âlâ anlaşılması maksadıyla farklı gelir kümelerindeki tüketim harcamaları incelendi.
TCMB’de Genel Müdür Yardımcısı Altan Aldan, Yardımcı Ekonomist Barbaros Eriş ve Araştırmacı Alper Yıldırım tarafından hazırlanan ” Nakdî Sıkılaşma ve Gelir Seviyesine Nazaran Tüketim Harcamaları” başlıklı tahlil, Bankanın blog sayfası Merkezin Güncesi’nde yayımlandı.
TCMB’nin anazlisinde öne çıkanlar şöyle:
Sıkı para siyaseti, hanehalklarının tüketim harcamalarını gelir seviyelerine bağlı olarak farklı biçimlerde etkiliyor. Tasarruf imkânı daha fazla olan bireylerin yüksek mevduat getirileri sonucu harcamalarını azaltması beklenirken, talebi krediye hassas bireylerin harcamalarının ise yükselen kredi maliyetleriyle yavaşlaması beklenir. Bu yazıda, son periyottaki mali transfer düzeneğini daha güzel anlamak maksadıyla farklı gelir kümelerindeki tüketim harcamalarını inceliyoruz.
Gelir kümelerine nazaran harcama kalıplarını TÜİK tarafından yayımlanan Hanehalkı Bütçe Anketi dataları ile izleyebiliyoruz. Lakin bu datalar yıllık olarak yayımlanıyor ve son data 2023 yılına ilişkin. Münasebetiyle, gelir kümelerine nazaran harcamaları vakitli bir formda ve yüksek bir frekansta direkt gözlemleyemiyoruz. Bu nedenle, 2024 yılına da ışık tutacak dolaylı bir prosedür izliyoruz.
İlk olarak, TÜFE sepetinde yer alan eserlere tüketicilerin yaptıkları harcamaları ve hanehalkı gelirini kullanarak her bir eser için temsili tüketici gelirini hesaplıyoruz. Akabinde her bir eseri ilgili kesim ile eşleştiriyoruz ve eserlere yönelik talebi ölçmek gayesiyle incelenen devirdeki perakende kesimi ciro ve satış hacmi datalarını kullanıyoruz. Ürün-sektör eşleşmesini ve temsili tüketici gelirini kullanarak perakende alt dallarını yüksek, orta ve düşük gelir kümesine hitap eden eserler olarak üç kategoriye ayırıyoruz.Son olarak, kesimlerin cirolarını bu kategorilere nazaran toplulaştırıp gelir kümesi bazlı ciroları ve satış hacimlerini elde ediyoruz.
Ciroların vakit içindeki seyri ayrıntılı incelendiğinde, cirolardaki yıllık artışın mali sıkılaşmayla birlikte tüm kategorilerde gerilediği gözleniyor. Bu gerileme yüksek gelir kümesine hitap eden eserlerde daha bariz. Sıkılaşmanın başlamasından çabucak evvel -2023 yılının ikinci çeyreğinde- yüksek gelir kümesine hitap eden eserlerde yıllık ciro artışı düşük gelir kümesine hitap eden eserlerdeki artışın yaklaşık bir buçuk katı iken nakdî sıkılaşma ile birlikte her iki eser kümesindeki artış oranları emsal düzeylere geriliyor. Ayrıyeten, mali sıkılaşma ile birlikte, yüksek gelir kümesine hitap eden eserlerde ciro artışları düşük gelir kümesine hitap eden eserlerdeki artışın altına iniyor. Bu durum, bilhassa yüksek gelir kümesindeki hanelerin tasarrufa yöneldiğine işaret ediyor.
Satış hacimlerine bakıldığında da benzeri bir fotoğraf karşımıza çıkıyor. Yüksek gelir kümesine hitap eden eserlerin satış hacmindeki değişim mali sıkılaşma öncesinde düşük gelir kümelerindeki yıllık değişimin yaklaşık üç katı iken sıkılaşma sonrası artış oranları yakın düzeylere geriliyor. Öteki bir tabir ile yüksek gelir kümesine hitap eden eserlerdeki satışlar, düşük gelir kümesine hitap eden eserlere nazaran nakdî sıkılaşmadan gerçek olarak daha fazla etkileniyor. Lakin cirodan farklı olarak, yüksek gelir kümesine hitap eden eserlerin satış hacmindeki artış oranı öteki eserlerin bir ölçü üzerinde. Bu müşahede, eser kümelerinin nispî fiyatlarında farklılaşma olduğuna işaret ediyor.
Özetle, mali sıkılaşmayla birlikte tüketim harcamaları tüm gelir kümelerinde yavaşlıyor. En besbelli yavaşlama ise mali sıkılaşma öncesinde öteki kümelere kıyasla çok daha güçlü seyretmiş olan yüksek gelir kümesine hitap eden eserlerde yaşanıyor.
