Türkiye’de diyabetin yaygınlığı ve hastalığın yol açabileceği organ hasarları, halk sağlığı açısından ciddi bir risk oluşturuyor. Uluslararası Diyabet Federasyonu’nun (IDF) 2025 verilerine göre Türkiye, Avrupa Bölgesi’nde diyabetli yetişkin sayısının en yüksek olduğu ülke konumunda. Türk Böbrek Vakfı ise özellikle böbreklerde yıllarca belirti vermeden gelişebilen hasara karşı erken tanı ve düzenli kontrol çağrısında bulundu.
Uluslararası Diyabet Federasyonu’nun 2025 yılında yayımladığı 11. Diyabet Atlası’na göre Türkiye’de 20-79 yaş grubundaki yaklaşık 9,6 milyon yetişkin diyabetle yaşıyor.
Yetişkin nüfusta diyabet görülme sıklığı yüzde 16,5’e ulaşırken hastaların yüzde 45,5’inin henüz tanı almadığı belirtiliyor. Bu oran, yaklaşık 4,37 milyon kişinin diyabet hastası olduğunu bilmeden yaşamını sürdürdüğü anlamına geliyor.
Diyabet yalnızca kan şekeri yüksekliğiyle sınırlı kalmıyor. Hastalık zaman içerisinde kalp, göz, sinir sistemi ve böbrekler başta olmak üzere birçok organda hasara yol açabiliyor.
Özellikle hastalığının farkında olmayan kişilerde organ hasarının erken dönemde tespit edilememesi, ciddi sağlık sorunlarına zemin hazırlayabiliyor.
Dünyada 850 milyon kişi kronik böbrek hastası
Uluslararası Nefroloji Derneği’nin (ISN) paylaştığı küresel verilere göre dünya genelinde 20 yaş ve üzerindeki yaklaşık 850 milyon yetişkin kronik böbrek hastalığıyla yaşıyor.
Yetişkin nüfusta kronik böbrek hastalığının görülme sıklığı yüzde 14,2’ye ulaşırken hastalık nedeniyle her yıl yaklaşık 1,48 milyon kişi hayatını kaybediyor.
Kronik böbrek hastalığının en önemli nedenleri arasında diyabet bulunuyor. Uzun süre kontrol altında tutulamayan yüksek kan şekeri, böbreklerdeki küçük damarlara zarar vererek organın kanı süzme işlevini bozabiliyor.
Zaman içerisinde ilerleyen bu hasar, böbrek yetmezliğine ve ileri evrelerde diyaliz ya da böbrek nakli ihtiyacına neden olabiliyor.
Diyabete bağlı böbrek hasarı belirti vermeden ilerleyebiliyor
Diyabetin böbrekler üzerindeki en önemli risklerinden biri, hasarın başlangıç döneminde herhangi bir belirti göstermemesi.
Böbrek fonksiyonları önemli ölçüde etkilenene kadar hastalar kendilerini sağlıklı hissedebiliyor. Bu durum, hastalığın fark edilmesini ve tedaviye başlanmasını geciktirebiliyor.
Böbrek hasarının erken belirtilerinden biri, idrarda albümin adı verilen proteinin görülmesi. Böbreklerin süzme kapasitesi ise kandaki kreatinin düzeyinden hesaplanan tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR) ile değerlendiriliyor.
Uzmanlar, diyabet hastalarının yalnızca kan şekeri değerlerini değil, böbrek fonksiyonlarını da düzenli olarak kontrol ettirmesi gerektiğini vurguluyor.
Diyalize başlayan her 5 hastadan yaklaşık 2’sinde neden diyabet
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Endokrinoloji, Metabolizma ve Diyabet Bilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Emre Durcan, diyabetin böbrek sağlığı üzerindeki etkilerine ilişkin önemli açıklamalarda bulundu.
Türkiye’de hemodiyalize yeni başlayan hastaların yaklaşık beşte ikisinde böbrek yetmezliğinin temel nedeninin diyabet olduğunu belirten Durcan, yüksek kan şekerinin böbreklerdeki milyonlarca küçük damar yumağına zarar verdiğini söyledi.
Bu hasarın böbreklerin süzme işlevini bozduğunu ve idrarda protein kaçağına neden olabildiğini anlatan Durcan, yüksek tansiyon, fazla kilo ve sigaranın da süreci hızlandırdığına dikkat çekti.
Diyabet vakalarının yüzde 90’ından fazlasının aşırı kilo ve hareketsizlikle ilişkili Tip 2 diyabet olduğunu belirten Durcan, hastalığın erken teşhis edilmesinin böbrek sağlığının korunmasında belirleyici olduğunu ifade etti.
Diyabet hastaları yılda en az bir kez böbrek kontrolü yaptırmalı
Doç. Dr. Emre Durcan, diyabetle yaşayan herkesin yılda en az bir kez böbrek fonksiyonlarını kontrol ettirmesi gerektiğini vurguladı.
Böbreklerdeki hasarın erken dönemde belirlenebilmesi için iki temel test öne çıkıyor:
İdrarda albümin/kreatinin oranı (uACR): Böbreklerden idrara protein kaçağı olup olmadığının erken dönemde belirlenmesini sağlıyor.
Kanda kreatinin ve eGFR ölçümü: Böbreklerin kanı süzme kapasitesinin ve fonksiyonlarının değerlendirilmesine yardımcı oluyor.
Bu testlerin hekim önerisi doğrultusunda düzenli olarak yapılması, henüz herhangi bir şikâyet ortaya çıkmadan böbrek hasarının tespit edilmesine olanak tanıyor.
Erken tanı alan hastalarda kan şekeri ve tansiyon kontrolünün yanı sıra böbrek koruyucu tedavilerle hastalığın ilerlemesi önemli ölçüde yavaşlatılabiliyor.
Böbrek sağlığını korumak için nelere dikkat edilmeli?
Doç. Dr. Durcan, diyabete bağlı böbrek hasarının önlenmesinde yaşam tarzı değişikliklerinin önemli rol oynadığını belirtti.
Şekerli içeceklerden uzak durulması, fazla kilonun yüzde 5-10’unun verilmesi, düzenli fiziksel aktivite ve sigaranın bırakılması, böbrek sağlığının korunmasında öne çıkan adımlar arasında yer alıyor.
Diyabet hastalarının ayrıca kan şekeri ve tansiyon düzeylerini hekimlerinin önerdiği hedefler doğrultusunda takip etmesi, dengeli beslenmesi ve kullandıkları ilaçları doktor önerisi olmadan bırakmaması veya değiştirmemesi gerekiyor.
14 Kasım Dünya Diyabet Günü’nün bu yılki temasının “Diyabette erken davranmak” olduğunu hatırlatan Durcan, şu çağrıda bulundu:
“Diyabet erken fark edildiğinde böbrekler korunabilir, geç kalındığında ise kaybedilen böbrek fonksiyonu geri gelmez. Bu seneki 14 Kasım Dünya Diyabet Günü’nde çağrım şudur: Kan şekerinizi ölçtürün, diyabetiniz varsa böbreklerinizi her yıl kontrol ettirin.”
Türk Böbrek Vakfı’ndan erken tanı çağrısı
Türk Böbrek Vakfı Başkanı Timur Erk de diyabetin yalnızca hastaları değil, ailelerini, yakın çevrelerini ve sağlık sistemini etkileyen önemli bir toplum sağlığı sorunu olduğunu vurguladı.
Böbrek hastalıklarının kişi kendisini iyi hissederken bile sessizce ilerleyebildiğine dikkat çeken Erk, düzenli sağlık kontrollerinin günlük yaşamın bir parçası haline getirilmesi gerektiğini belirtti.
Türk Böbrek Vakfı’nın 40 yılı aşkın süredir böbrek sağlığının korunması ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarının yaygınlaştırılması için çalıştığını hatırlatan Erk, diyabet gibi yaygın hastalıklarda doğru bilgiye erişimin ve erken önlem almanın önemine işaret etti.
Erk, böbrek sağlığının korunmasının yalnızca hekimlerin ve sağlık kurumlarının değil, toplumun tamamının ortak sorumluluğu olduğunu ifade etti.
